Journal of Islamic Mysticism

fa بازنمایی تطبیقی سازه‌های معنایی «معرفت حضوری» در قرآن کریم با تکیه بر تحلیل شبکه‌ای A Comparative Representation of the Semantic Constructs of “Knowledge by Presence” in the Holy Qur’an Based on Network Analysis عرفان و هنر عرفان و هنر پژوهشي Research این پژوهش، با هدف بازنمایی تطبیقی سازه‌های معنایی «معرفت حضوری» در قرآن کریم، با رویکردی معناشناختی و تحلیل شبکه‌ای، به بررسی پانزده مفهوم کلیدی حوزۀ شناخت، شامل: ادراک، اطلاع، انس، بصیرت، حفی، حکمت، درایه، شعور، ظنّ، عُثور، معرفت، علم، تعقل، تفقه، و یقین، پرداخته است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی بوده و داده‌ها با اتکاء بر منابع لغوی و تفسیری گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که این واژگان، اگرچه در دایرۀ معنایی «معرفت حضوری» قرار می‌گیرند، اما هر یک دارای دلالت‌های ظریف و غیرقابل انکاری هستند و شبکه‌ای پویا و سلسله‌مراتبی را تشکیل می‌دهند که فرایند تکاملی معرفت را از ادراک حسی تا یقین وجودی ترسیم می‌کند. در این منظومه، «علم» به‌عنوان مفهوم محوری، ستون فقرات شبکه را تشکیل می‌دهد و مفاهیمی چون «بصیرت» و «حکمت» به‌عنوان مراحل متعالی شناخت، و «یقین» به‌مثابه غایت نهایی این مسیر معرفتی عمل می‌کنند. از منظر عرفانی، این پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم با دقتی شگرف، سیر تکاملی معرفت را از مسیر «اتصال وجودی» در مرحلۀ ادراک؛ گذر از «انس باطنی» و «دریافت شهودی» در مرحلۀ بصیرت؛ تا وصول به «شناخت یقینی و حضوری» در مقام یقین، ترسیم کرده است. در نهایت، این تحلیل، ظرفیت تدوین نظریه‌ای وحیانی در باب معرفت را فراهم می‌سازد که در آن، عقل به عنوان ابزار، و شهود به عنوان مسیر رسیدن به حقیقت، در منظومه‌ای واحد و تکاملی جای می‌گیرند. This study aims to comparatively represent the semantic constructs of “knowledge by presence” in the Holy Qur’an through a semantic approach and network analysis. To this end, fifteen key concepts within the semantic domain of cognition are examined: idrāk (perception), ittiḍlāʿ (awareness), uns (intimacy), baṣīra (insight), ḥafī (informed through persistent inquiry), ḥikma (wisdom), dirāya (comprehension), shuʿūr (awareness), ẓann (supposition), ʿuthūr (discovery), maʿrifa (recognition), ʿilm (knowledge), taʿaqqul (rational reflection), tafaqquh (deep understanding), and yaqīn (certainty). Employing a descriptive-analytical method, the study draws its data from lexical and exegetical sources. The findings demonstrate that although these concepts belong to a common semantic domain associated with knowledge by presence, each possesses distinctive semantic nuances and contributes to a dynamic and hierarchical network that represents the developmental process of cognition from sensory perception to existential certainty. Within this network, ʿilm functions as the central concept and constitutes its structural core, while baṣīra and ḥikma represent advanced stages of cognition and yaqīn constitutes the ultimate goal of the epistemic process. From a mystical perspective, the analysis indicates that the Qur’an depicts the development of knowledge as an existential process that begins with “existential connection” at the level of perception, proceeds through “inner intimacy” and “intuitive apprehension” at the level of insight, and culminates in “certain and present knowledge” at the level of certainty. The study ultimately demonstrates the potential of this semantic network for developing a Qur’anic theory of knowledge in which reason functions as an instrument of discernment and rational inquiry, while intuition and spiritual witnessing constitute a path toward existential connection with and apprehension of truth. This framework thus presents reason and intuition not as mutually exclusive modes of knowing, but as interconnected dimensions of a progressive and integrated epistemological continuum. قرآن کریم, معرفت حضوری, سازه‌های معنایی, شناخت, شهود, سلوک. Holy Qur’an, Knowledge by Presence, Semantic Constructs, Cognition, Intuition, Spiritual Wayfaring. 165 186 http://erfanmag.ir/browse.php?a_code=A-10-1538-2&slc_lang=fa&sid=1 Rahman Oshriyeh رحمان عشریه oshryeh@quran.ac.ir 10031947532846005617 10031947532846005617 Yes University of Holy Quran Sciences and Education دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم